Formy monstrualne i grzebieniaste

Niezmierne bogactwo form i różnorodnych kształtów kaktusów zwiększają jeszcze osobliwe anomalie wystę­pujące w świecie tych roślin. Jedną z takich anomalii jest monstrualna forma kaktusów {forma monstrosa).Występuje ona przede wszystkim u niektórych gatun­ków cereusów i w mniejszym stopniu — opuncji.Zjawisko polega na tym, że na korpusie rośliny two-rzą się asymetrycznie, w nieuporządkowany sposób,nowe punkty wegetacyjne, z których rozwijają się nie-regularne pędy, nadające roślinie niecodzienny wygląd,przypominające fragmenty raf koralowych. Kaktusymonstrualne, jak się je potocznie nazywa, są bardzalubiane przez kolekcjonerów dla ich dziwnych, niere-gularnych kształtów. Najbardziej znanym jest Cereusperuvianus forma monstrosa, z którym wiąże się i taciekawostka, że wbrew nazwie sugerującej miejsce je-go występowania, wcale z Peru nie pochodzi. Przynaj-mniej dotychczas tego nie potwierdzono, mimo że jużpierwsza wzmianka o formie monstrualnej tego cereusapochodzi z 1828 roku. W uprawie rozprzestrzenił siębardzo, a to również dzięki temu, że formy monstrualnekwitną normalnie, wydają owoce i nasiona. Roślinyuzyskane tą drogą w dużej części dziedziczą cechy ro-dziców. Przedziwną również anomalią, stanowiącą dodzisiaj zagadkę botaniczną jest forma grzebieniastakaktusów, tzw. forma cristata (łac. crista — czub, grze-bień). Formy grzebieniaste powstają jako staśmionepędy wierzchołka rośliny, tworząc wachlarzowate i fa-liste zwoje i wyglądają jak pióropusze wieńczącewierzchołki kaktusów. Dzieje się to w ten sposób, żestożek wzrostu na wierzchołku pędu w miejsce jedne-go punktu wegetacyjnego wytwarza całą linię zwielo-krotnionych punktów wegetacyjnych. Powstaje wtedypęd staśmiony, rosnący wszerz, stale się wydłużającylinearnie i tworzący wspomniane wachlarze i pióro-pusze. ,Rozbudowując w ten sposób powierzchnię pędu, for­my grzebieniaste zmniejszają swą zdolność do sukulen-tyzmu. Jak bowiem wiadomo, sukulenty potrafią gro­madzić w tkankach, przechowywać i chronić na cięż­kie czasy duże zapasy wody. Jednak nie procentowa zawartość wody w tkankach decyduje o sukulentyzmie kaktusów, bowiem rośliny ulistnione mają prawie taki sam stosunek procentowy zawartości wody do całej masy rośliny. O sukulentyzmie decydują wytworzone mechanizmy obronne opisane uprzednio, a przede wszy­stkim zmniejszony stosunek powierzchni parowania do objętości tkanek rośliny. Najłatwiej to ocenić, jeśli się weźmie pod uwagę kaktusy mające najbardziej idealny kształt w przyrodzie, a mianowicie kaktusy w kształ­cie kuli. Im większa jest kula, tym bardziej maleje stosunek powierzchni do objętości. Bardzo łatwo to sprawdzić drogą prostego obliczenia matematycznego.* Dlatego też małe kaktusy, np. siewki, mając relatyw­nie większą powierzchnię w stosunku do swojej obję­tości, wymagają częstszego uzupełniania zapasów wo­dy, gdyż więcej jej tracą przez transpirację, niż kaktu­sy duże, które mają korzystniejszy stosunek powierzch­ni do całej masy rośliny.Formy grzebieniaste przez rozbudowanie powierzch­ni pędów zmniejszają swój sukulentyzm, ale równo­cześnie intensyfikują wszystkie czynności wegetatyw­ne: zwiększa się powierzchnia asymilująca, w związku z czym szybciej zachodzą życiowe procesy chemiczne, roślina szybciej rośnie, wytwarzając ciągle nowe staś-mienia. Dzięki temu rozmnażanie form grzebieniastych następuje stosunkowo łatwo; pocięte części staśmione-go pędu są szczepione na normalnych podkładkach i szybko się rozrastają. Tylko nieliczne gatunki kaktu­sów wytwarzają formy grzebieniaste dające się uko­rzenić. Najbardziej znana jest w kolekcjach Mammi­llaria wildii, rosnąca na własnych korzeniach, tworzącawielkie kępy, przypominające zwoje mózgu. Ukorzenić się dają czasami również formy grzebieniaste niektó­rych trichocereusów.W naturze formy grzebieniaste występują zwłaszcza na kaktusach kolumnowych, tworząc wielkie, dziwacz­nie poskręcane wachlarze. Na ogół w środowisku na­turalnym w pobliżu zbiorników wodnych częściej się spotyka formy grzebieniaste, co może być uzasadnione większym zapotrzebowaniem na wilgoć, nawet pobiera­ną z atmosfery. W świecie roślinnym formy grzebie­niaste występują najobficiej w rodzinie Cactaceae, cho­ciaż spotyka się je czasami również u innych roślin. Forma cristata ma ograniczone zdolności generatywne: kwitnie rzadziej niż normalne formy, wytwarza też rzadko owoce i nasiona. Próby uzyskania z takich na­sion nowych roślin grzebieniastych nie dały dotych­czas pozytywnych wyników. W każdym razie ilość uzy­skanych tą drogą nowych roślin nie była większa, niż ilość roślin grzebieniastych uzyskiwanych z wysiewu nasion normalnych. Świadczyć to może o tym, że forma cristata nie jest cechą dziedziczną lecz nabytą. W jaki jednak sposób powstają formy grzebieniaste, co daje im początek, jakie czynniki wpływają na ich tworzenie — dotychczas, niestety, nie udało się stwierdzić. Formy grzebieniaste powstają w różnych, nieraz bardzo zróż­nicowanych warunkach (również, chociaż raczej rzadko, w warunkach amatorskiej uprawy kaktusów), ale za­wsze spontanicznie, samoczynnie; nigdy nie udało się jeszcze nikomu sztucznie wywołać powstania formy grzebieniastej, a ustalenie przyczyny jej powstawania obraca się ciągle jedynie w sferze hipotetycznych roz­ważań.

Podobne wpisy